آدولف اوتو آیشمن دیووندار «سامونجا اومۊر جیدؽا» د «دفتر میٛنجایی ٱمنیت رایش» بی. ۉ یکؽ د ٱفسرؽا گیرینج دار پارت نازی بی، د گات جنڳ جهونی دۏئم، دستۊر کلٛ بیئن کسونؽا فرٱ د جیدؽا ناْ سی «کۊرٱ یا آیم سۊزی» دٱ.
آیشمن نوئا شکس هردن آلمان نازی د جنڳ جهونی دۏم، وا خوش سرٱنجومی تونس وا هونوادٱش بٱجؽٱ وه ولات آرژانتین ، ولی وه دٱس آزؽا مۊساد جادؽار بی ۉ وه دٱس یاٛ دسٱ کوماندویی که کوملۊسؽ د ٱفسرؽا آموختارکار مۊساد ۉ شاباک بیئن، دۏزس، ونو آیشمن نه بوردن سی ولات اسرائیلٛ.
د دادگا اۊرشلٛیم د ۱۵ تا جۏرم جۊر وا جۊر که گپترین ونو«جنایت زیٛک قۉم جید»، «جنایت زیٛک بشریت» ۉ «جنایت جنڳی د گات آلمان نازی» بی، سزاوار ۉ مٱئکۊم بی. د سال ۱۹۶۲ زارۊیی د اْسرائیلٛ «اعدام» بی.
زهشت نومٱ
آدولف آیشمن د رۊز نۊزٱئم مارس سال ۱۹۰۶ د شٱئر زۊلینگن آلمان اوما وه دی. د سال ۱۹۱۴ نوئا د دۏنیا رٱتن دا جاهلش وا هونوادش مالکنوݩ کردن سی شٱئر لینز که ها د ولات اتریش . آیشمن سی ینٱ که نتونس آمۊختارکاریش نه تموم بکٱ د درد ناچاری رٱت وه تاٛ بوئٱش وه فٱلاٛیی. د مونڳ آوریلٛ سال ۱۹۳۲ د مؽن حزب نازی د ولات اتریش بی ۉ د سال ۱۹۳۴ زارۊیی بی وه یکؽ د ٱندومؽا اس اس (آز ویژٱ پولیس نازی) ۉ اۊسه د گرینجا سردسٱ د اوردۊگا کار اجباری خدمت مؽکرد.
یاٛ قرؽ نوئاتر د ونٱ رت د سامونجا کۊچ دئن جیدؽا ۉ خوش سرٱنجوم بیئنش د اؽ کار باعث بی که ھایدریش ۉ هیملر سردیوونکارؽا اس اس د ونٱ وا یاٛ جۊر ھنی ساٛلٛ بکن ۉ اۊسه دش هاستن کاْ مساله “راحل نهایی مساله جید” ناْ وارسی بکٱ ۉ سی ینٱ بی کاْ د سال ۱۹۳۷ زارۊیی رت سی ولات فلسطین سی ینٱ کاْ امکان کۊچ دئن جیدؽا ناْ د ولات آلمان سی مؽنجا ٱفتاوزنوݩ وارسی بکه.
آیشمن گوت کاْ سی دلٛیلٛؽا اومۊری زیٛک تاسیس یاٛ دۉلت جیدی وا منشت نازی اؽ فگر ناخوش سرٱنجوم مۊئٱ.آیشمن ناْ د سال ۱۹۳۸ کلٛ کردن وه شٱئر وین ۉ سامونجا میٛنجایی کۊچ دئن جیدؽا ناْ راست کرد. اؽ سامونجا سلا داٛئن تٱسیق د جیدؽایؽ کاْ مؽهاسن د ولات اتریش مالکنوݩ کاری بکن ناْ داشت ۉ وظیفه گرتن مال ونو سی گاتؽ کاْ مؽهاستن بیان وا دما ناْ داشت آیشمن د سال ۱۹۳۹ زارۊیی د نۊ اوما وه ولات آلمان.
جنڳ جهونی دۏئم
د گات شرۊ بیئن جنڳ جهونی دۏئم بی وه سروان اْس اْس ۉ وا کۊششؽا فرٱ کاْ د خوش د جریان وه در کردن جیدؽا د ولات رایش سئم نشو دٱ بی وه سرھنڳ. آیشمن عامل اصلی سی کۊچ دئن داٛئن جیدؽا د سرتاسر ھوم پیون اورۊپا د اوردۊگایا مرگ ٱ. آیشمن د سال ۱۹۴۴ زارۊیی کلٛ بی وه ولات مجارسوݩ سی یٱ کاْ اؽ ولات د اۊساْ بی وه جزوی د ولات آلمان ۉ متهمیٛایی کاْ فرٱیی د جیدؽا ناْ کاْ مال د بار بینٱ ون د اوتاقؽا گاز.
د گات تموم بیئن جنڳ جهونی دۏم یکؽ د خلبونؽا آلمانی وه دس ٱرتش اْمریکا دسگیر بی، ولی تونس د ٱولؽا سال ۱۹۴۶ زارۊیی فرار بکه ۉ سالؽا فراٛ ناْ د راساگه یا جۊر وا جۊر ولات آلمان قایم با. د سال ۱۹۵۰ وا ھومیاری آزؽا زؽرزمیݩ کار اْس اْس وا نوم نیکولاس کولمنت رت وه ولات ایتالٛیا ۉ نوئاش د اۊچاْ رت د ولات آرژانتین ۉ تا سال ۱۹۶۰ ڤا اؽ نوم وا زن ۉ بچؽاش د اۊچاْ بی. آیشمن د سال ۱۹۶۰ وه دس سرویس ٱمنیتی ولات اْسرائیلٛ ( مۊساد ) شناسیایی ۉ د ولات آرژانتین دۏزس ۉ کلٛ بی د ولات اْسرائیلٛ.
مٱئکۊم بیئنش د ۱۲ دسامر ۱۹۶۱ د تل آویو شرۊ بی. د دادگا اْتهامؽا شاْ وه ملٛ نگرت ۉ گوت مه بؽ گونائم، ولی دادگا گوت کاْ اۊ گوناکار ٱ ۉ باید اعدام بۊئٱ. آیشمن د شۉ سی ۉ یکم مونڳ ماٛی سال ۱۹۶۲ د زندوݩ رملی اعدام بی. نوئاش لٛٱشش د مؽن قایق پولیس د دریا مؽنجایی تٱش زن ۉ خاکسرش ونن د آو.
سرچشمه
واتسن، دیوید (۱۳۸۵)، هانا آرنت، ترجمهٔ فاطمه ولیانی، نشر هرمس.
