کومرٱ ولات کلمبیا د ویکی پدیا بسه بیه لری مینجایی

کومرٱ ولات کلمبیا ها د شمال ٱفتاوزٱنوݩ هومبٱست اْمریکا هارگٱ. کولومبیا د هارگٱ وا ولاتیٛا ونزائۊلا، برزیل، اْکوادور ۉ پرۊ، د شمال وا دریا کارائیب ۉ جٱهوݩ آو ٱتلٱس ۉ د ٱفتاۉنشیݩ وا ولات پاناما ۉ جٱهوݩ آو بی دٱنڳ هوم مرزٱ.
کولومبیا چارمی ولات گٱپ اْمریکا هارگٱ (نوئا برزیل ۉ آرژانتین ۉ پرو)، وا جاگٱپی ۱ ملیون ۉ ۱۴۱ هزار کیلومتر چارقرٱ. هاک ولات کولومبیا هال ۉ بار جۊر وا جۊری دارٱ ۉ د کۏیا بیٛلنگ ۉ برفی آند تا هوماریٛا گرم ۉ نٱمدار راساگٱ گئلال آمازون د خوش دارٱ. ایٛ ولات نوئا برزیل بیٛشتری نوفۊس ناْ د اْمریکا هارگٱ دارٱ. دٱرتیج بیئن نوفۊس د ایٛ ولات یاْ جۊر نی. بیٛشتر خٱلک ایٛ ولات د یاْ سئوم هاک کۏساری ایٛ ولات یٱئنی جاگٱیی کاْ شٱئر بوگوتا پاتٱخت کولومبیا ۉ جایا هٱنی ایٛ ولات زهشت میٛکٱن. د اۊچاْ کاْ ایٛ راساگٱ ٱفتاونشیݩ ایٛ ولات اۉ ۉ هٱوا خۊ ۉ هاک هاسلخیزی دارٱ، کاریٛا کشاوٱرزی هٱنی هان د ای راساگٱ.
د موشگلیٛا ایسنی کولومبیا ایٛرشتیٛا کوچک، جٱنڳیٛا میٛن ولاتیٱ کاْ و دٱس جٱرغٱیا ایٛرشتگٱری ۉ چریکی ۉ قاچاق کنیٛا مٱواد موخدر د سالیٛا ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۶ بی، یٱئنی د گاتی کاْ جٱرغٱیا فارک ۉ نوئا و ای اْل اْن راس بینٱ ۉ کونشتگٱریٛا چریکی خوشوناْ

ری و ری دۉلت کولومبیا د سر گرتنٱ

باٛرٱق کولومبیا

باٛریق ایسنی کلمبیا زرد، کیۊ ۉ سۏرٱ، ایٛ باٛرٱق سی ٱولی بار و دٱس فرانسیسکو د میراندا د هائیتی دۏروس بی، د گاتی کاْ سیمون بولیوار د هال ۉ بار آمادٱ بییٛن سی خودسلادار کردن کومرٱ ولات گٱپ کولومبیا بی . رٱنڳ زرد تیٛلا فرٱ ناْ د کولومبیا دیٛاری میٛکٱ، کیۊ نشوݩ دیارکون جٱهوݩ آویایی کاْ هان د شمال ۉ ٱفتاۉنشیݩ کولومبیا، سۏر نشوݩ دیارکون هین سربازیٛایی کاْ سی خودسلاداری کولومبیا شٱهید بینٱ ۉ همچنی نشوݩ دیارکون هین عیسی مٱسیٱ.
ریشٱ شناسی کولومبیا
کٱلمیٱ «کولموبیا» د نوم کریستف کولومب گرتٱ بیٱ کاْ فرانسیسکو میراندا وٱزآلیشت کار سی اْشارٱ و دونیا تازٱ، خوسۊسٱن د جاگٱ هوکۊمٱتیش اْمریکایی ۉ جایا زیٛر نیٛخیز اْسپانیایی ۉ پرتغالی و ناْ و کار گرتٱ. ایٛ نوم د نوئاتر وا کومرٱ ولات گٱپ کولومبیا کاْ وا یٱکاگریجا ونزائولا، گرانادا نۏ ۉ اْکوادور دۏرس بیٱ بیئن و کار گرتٱ بیٱ.
د سال ۱۸۳۰، د گاتی کاْ کولومبیا ۉ اْکوادور جئگا بیئن ، راساگٱ کاندینامارکا خوش یاْ ولات خودسلادار وا نوم گرانادا نۏ بی. د سال ۱۸۶۳ گرانادا نۏ رٱسمٱن نوم خوشاْ آلشت دٱ د نوم ولاتچٱیا یٱکاگرتٱ کولومبیا ۉ د سال ۱۸۸۶ نوم ایسنی ناْ سی خوش گرت

ویرگار

نزیک ۱۰۰۰۰ دئما زارۊ، کومولٱیٱکیٛا اْشگارگٱر د بوگوتا ایسنی وایٱک داد ۉ ستٱد داشتن ۉ همچنی ههومپاٛوٱنی وا م پیوندی وا رئشتیٛا د اْشکٱفت گئلال مگدالنا داشتن. د ٱول هزارٱ دئما زارۊ، دٱسٱیا سۏرپۊس سامونٱ سیاسی کاسیکازگوها ناْ دۏرس کردن کاْ د وارو جاگٱ آز د و کاسیکیٛا بییٛن. د میٛن کولومبیا دۏ تا رٱهزهشت وا سامونٱ فرٱ پیشکردٱ کاسیکازگو تایرونایا د جٱهوݩ آو ٱتلٱس ۉ میوسکایا د بیٛلنگیٛا چارقر بوگوتا بییٛن کاْ هر دۏ تاشو د سرچشمٱ هونوادٱ زوونی چیبچا بییٛن. گوتناْ کاْ میوسکایا دئما د اینکایا پیشکردٱ ترین سامونگٱ سیاسی ناْ د اْمریکا هارگٱ داشتنٱ.
میٛن جۊریٛا اْسپانیایی د سال ۱۵۰۰ ٱولی پاٛی جۊریٛا خوشوناْ د راساگٱ بال گئلالی کارائیب ناْ و دٱس رودریگو د باستیداس ٱنجوم دٱئن. کریستوف کولومب د سال ۱۵۰۲ اوما د راساگٱ کارائیب . د ۱۵۰۸ واسکو نونز دی بلبوئا ایٛ راساگٱ ناْ کاْ ٱندوم راساگٱ اورابا بی گرت. د ۱۵۱۳، و ٱولی اورۊپایی بی کاْ جٱهوݩ آو بی دٱنڳ ناْ دیٛارجۊری کرد ۉ ونٱ Mar del Sur یا «دریا هارگٱ» نوم نیٛا کاْ د راستکی پا اْسپانیایا ناْ د پرۊ ۉ شیلی وا کرد. د ۱۵۲۵، اولی شٱئر اورۊپایی د هومبٱست اْمریکا دۏرس بی کاْ نومش «سانتا ماریا لا انتیگو دل دارین» بی . کاْ د ایسنی ها د سامونگٱ چوکو . بیٛشتروناْ نوفۊس ایٛ راساگٱ د ایلیٛا فرٱ ایٛ کاْ د چیبچان ۉ «کارائیب» بییٛن کاْ د ایسنی و نوم خٱلک کارائیبی نوم دیٛارن ، ونو بیئن کاْ اسپانیایی یا دشۊ چول کردن ۉ د کارگرایی مٱریزی، استسمار ۉ جٱنڳ فرٱ نوفۊسشو کم بی ۉ د سٱدٱ 16 زارۊیی اورۊپایی یا شرۊ کردن د آوردن بٱردٱ د آفریقا و ایٛ راساگٱ.
د گات شرۊ بیئن استسمار، جٱنڳیٛا فرٱیی ری و ری اْسپانیایی یا در گرت کاْ دۏ بیٛشترشو ناخوش سرٱنجوم بیئن اْ ناْتونسن وٱزآلیشتی د گات خوشو بئین. آخری جٱنڳیٛا د ایٛ دٱسٱ خودسلاداری خوشاْ د اْسپانیا میٛهاست، نوئا د خودسلادار بیئن سٱنت دومنیگو د سال ۱۸۰۴ (کاْ ایساْ وا نوم هائیتی نوم دیٛارٱ) یٱ باعس بی کاْ دیونداریٛا شۊرشکار د شۊرش سال 1810 زارۊیی هامین داری بٱکٱن: ایٛ شۊرش و دٱس سیمون بۊلیوار ۉ فرانسیسکو دی سانتاندر وا خوش سرٱنجومی ٱنجوم گرت. سیمون بۊلیوار بی و سرکومرٱ ولات کولومبیا ۉ فرانسیسکو دی سانتاندر بی و جانشین سرکومرٱ ولات ۉ نوئا د کنار گرتن بۊلیوار، دی سانتاندر بی و دۏئمین سرکومرٱ ولات کولومبیا. ایٛ شۊرش د سال 1819 د خوش سرٱنجوم بی، د گاتی کاْ جاگاْ سٱلتٱنٱتی گراندا نۏ کومرٱ ولات کولومبیا گٱپ بی ۉ ایٛ ولات د راستٱکی بی و هومدٱنڳ اْکوادور ۉ ونزائۊلا . پاناما ایسنی کاْ تا سال ۱۹۰۳ یٱکیٛ زیربٱئرجایا کولومبیا بی هٱم ٱندوم ایٛ یٱکاگری بی.
بٱئرکرد سیاسی میٛنجایی ۉ هاکی باعس بی کاْ ونزائۊلا کیوتو (اْکوادور ایسنی ) د سال ۱۸۳۰ زارۊیی کوت کوت با. د ایٛ گات «سامونگاْکاندینامارکا» نوم «نیووا گراندا» نیا ری خوش کاْ ایٛ نوم تا سال 1856 زارۊیی نوئا داشت ۉ اۊساْ نومش آلشت دا و  . د سال ۱۸۶۳، «ولاتچٱیا یٱکاگرتٱ اْمریکا راس بی ۉ ایٛ داسوݩ تا سال 1886 زارۊیی بیئش تا اۊساْ کاْ ایٛ نوم بی و کومرٱ ولات کولومبیا . بٱئرکرد میٛنجایی ایٛ ولات هٱمچنی چی دئماتر مٱنٱ ۉ پاراْیی د گاتیٛا باعس شکل گرتن جٱنڳیٛا میٛن ولاتی گٱنی بی کاْ زمینٱ سی خودسلاداری پاناما وا هامین داری ولاتچٱیا یٱکاگرتٱ اْمریکا د سال ۱۹۰۳ راس کرد ۉ نوئا و بی کاٛ او ولات رسست د بی دٱنڳی میٛن ولاتی، وٱلی جٱنڳیٛا خینبار د آخریٛا دٱهٱ ۱۹۴۰ ۉ ٱوٱلیٛا 1950 کاْ دLa Violencia (»وایلنس”) نوم دیٛار بیٱ هال ۉ بار ناْ بی لیٛز کرد. دلیل ایٛ درگری بالا گرتن جمجالیٛا میٛنجا دٱسٱیا چریکی بی کاْ سی کوشسن جورج اْلیسر گایتان د ۹ آوریل ۱۹۴۸ نارائٱت بییٛن، ایٛ دٱرگریٛا کاْ د نوئاتر د بوگوتازو نومدیٛار بی د نتیجٱ و 180 هزار کٱس د کولومبیا قتل عام بیئن.
د سال ۱۹۹۱ زارۊیی یاْ قانوݩ ٱساسی تازٱ اوما و جا قانوݩ ٱساسی کاْ د سال 1886 بییٛش ۉ مجلس پاٛی وٱنیٛا کلمبیا دئمانیس وٱنٱ پوشت راس کاری کرد. ایٛ قانوݩ ٱساسی چی نازاری دئبارٱ داسونیٛا سیاسی، قومیٱتی، خٱلکی ۉ هوقۊق جنسی بی کاْ اْجرا بی وٱلی وا ایٛ هال ۉ بار هٱنی چالشتیٛا بیئشو.
د دهٱیا ایسنی کارگراییا گٱن قاچاق داری، جٱنڳیٛا چریکی ۉ شۊرشیٛا چی یا نیرۊیا وٱزآلشتگٱر موسٱلٱ کولومبیا ۉ جٱرغٱیا زد شۊرش خلاف قانوݩ ۉ هٱمچنی جٱرغٱیا چی نزامی چیthe Autodefensas Unidas de Colombia AUC کاْ درگر جٱنڳیٛا نزامی فرٱ گٱن بۊئن د موشگلیٛا دۉلت کولومبیا بیٱ. سٱنٱتیٛا قۉینی د ولات کولومبیا وا گرتن پیلٛ خارجٱکی خوسۊسٱن د اْمریکا باعس بینٱ کاْ ریتراز اومۊری ایٛ ولات خۊ با، وٱلی د لا تر دیوونداریٛا گٱن باعس بینٱ کاْ دۉلت کولومبیا د دٱهٱ 1980 زارۊیی زٱئیف با ۉ سی یاْ بی کاْ اْمریکا چول کرد د ولات هومسا کولومبیا یٱنی پاناما. د سال ۱۹۸۹، مانوئل نوریگا کاْ میٛنجاگر قاچاق داری بی و دٱس اْمریکا د کار برکنار بی. جٱرغٱیا شۊرشی جۊر واجۊر بیٛشترشۊ وا شۊرشی آئم دۏزی ۉ قاچاق داری غٱرج خوشوناْ در میٛ آوردن ۉ د راساگٱیا دیٛر د دٱس چی راساگٱیا دهات کاْ فرٱ گٱپ بییٛن ایسجان ۉ د پاراْیی د جایا باعس جیٛگایی میٛنجا راساگٱیا جۊر وا جۊر د کولومبیا بیئن . د ٱوٱلیٛا دٱهٱ 1980 زارۊیی، کوششتیٛایی سی آشتی کاری میٛنجا دۉلت ۉ دٱسٱیا شۊرشی اْنجوم گرت کاْ دٱس آخر ونو د خۊیی ٱنجومگر نبیئن و گاسی کم ۉ کوتی باعس بیئن کاْ ایٛ دٱسٱیا کمتر گٱن کاری بٱکٱن. یٱکیٛ د ایٛ آشتی کاریٛا ایسنی د ایٛ زمینٱ د گات رئیس کومرٱ ولاتی آندرس پاسترانا آرانگو بی کاْ وا FARC د فاسلٱ سالیٛا ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۲ ٱنجوم گرت.
د آخریٛا دٱهٱ ۱۹۹۰، سرکومرٱ ولات آندرس پاسترانا یاْ نٱشقاْ نازار ۉ خۊ و نوم تٱره کولومبیا رٱوٱندیاری کرد کاْ دۏ تا د تٱمارزیٛا و کاْ تٱموم کردن جٱنڳیٛا جٱرغٱیا نزامی ۉ و کار گرتن رٱوشیٛا زئد مٱواد موخٱدر بی . نوئا ٱنجومگری کاْ بیٛشتری تٱناقوز ناْ د ایٛ کشیٛاری داشت هٱزینٱ کمترونٱ ناْ د وٱر میٛ گرت، رٱ دیٛارکوݩ زد مٱواد موخٱدر و بی کاْ د وٱر گرتٱ وارو بوردن سٱم‌زنی هٱوایی سی د باٛن رٱتن کۊکائین مۊئٱ. بٱئرجایا فرٱیی د ای کونشتیاریٛا هان د زیر اْنتقاد چی و کاْ سٱم پاشی هٱوایی سی مٱسۊلات کشاوٱرزی هٱنی گٱنٱ ۉ سی سلامتی آئمیٛایی کاْ هان د تیرٱس ایٛ سٱمیٛا زد گیا فرٱ موزرٱ. مونتٱقدیٛا هٱمچنی میٛ گوتن کاْ ایٛ کشیاری یاْ ریکرد جٱنڳی ۉ نزامی سی موشگلاتٱ ۉ ریشٱش ها د ناهوماریٛا اْشتمایی ولات کولومبیا.
د گات سرکومرٱ ولات بیئن آلوارو یورایب کاْ قول دٱئٱ بی کاْ ری FARC ۉ جٱرغٱیا جٱنڳ دیٛار کوݩ هٱنی فشار بیارٱ، یٱکیٛ د چی دیٛارکنیٛا ٱمنیتی بیتر بیئن ۉ آماریٛا آئمکوشی ۉ آئم دۏزی فرٱ کم بی (د ۳ هزارکٱس ۷۰۰ کٱس د سال ۲۰۰۰ و ریتراز یک هزار ۉ ۴۴۱ د سال ۲۰۰۴ رٱسس) ۉ هٱمچنی آمار آئم کوشی میٛنجا جۊلا ۲۰۰۲ تا مئی ۲۰۰۵ بیٛشتر د ۴۸٪ کم بی. گوتاْ بیٱ کاْ ایٛ چیٛا باعس بیئن کاْ هال ۉ بار اومۊری د کولومبیا فرٱ بیتر بۊئٱ.
وااْشکافت کاریٛا ۉ مونتٱقدیٛا میٛنجا کولومبیا ایٛ اْتقات ناْ دارن کاْ گرینجیٛایی د پیشکرد د رشتٱیا جۊر وا جۊر د دئماتر بینٱ، وٱلی دئبارٱ دلیلیٛا ٱسلی و ۉ راست بیئن ونو د گات وٱختی جمجالیٛایی بیٱ. یٱکیٛ د موخالفیٛا رٱدیٛارکاریٛا ٱمنیتی دۉلت ناْ نیائنٱ د زیر تیخ اْنتقاد ۉ گوتنٱ کاْ ایٛ رٱدیٛارکاریٛا سی هٱل موشگلیٛا گٱپ ولات کولومبیا و درد نموریٛن ۉ د راستکی موهیت خۊیی ناْ سی نوئاگرتن نٱقز هوقۊق بٱشٱر پاٛی نیا نٱ.
وا گوتٱ با کاْ ولات کولومبیا د دیجا آوشتاْیی ۉ پیشکرد رایا هٱوایی خوش ٱولین ولات د اْمریکا هارگٱ ۉ دۏئمیݩ ولات د ایٛ دیجا د ریتراز عالم ٱ. هٱواپیمایی زایارٱیی کولومبیا وا نوم نوم دیٛارٱ ۉ نوئا و، رایا هٱوایی د کولومبیا دۏروس بی.