غلامرضا مهرآموز، مدرس و پژوهشگر علوم زبان
وا نوم نیر خودای گپ ۉ همهچیدوݩ
جهت حسن آغاز، مطلب خود را با بیتی از یکی از شاعران معاصر لر درباره کمانچه شروع میکنم:
تۏ ناؤِنی چه حالؽ مِـیَه وختؽ
کمونچه دؽی ۉ گۉرونی بوهونی
تو نمیدانی چه حال و لذتی میدهد وقتی که
کمانچه بزنی و( با آن) آهنگ بخوانی
استاد رضا جهانی
تاریخ دقیق ابداع یا رواج کمانچه در فلات ایران و خاصه لرستان به درستی معلوم نیست. مرحوم روح الله خالقی (۱۳۳۵) کمانچه را تکاملیافته ساز باستانی رباب میداند. برخی محققان تاریخ کمانچه را به قرن سوم هجری منسوب میکنند که ابن الفقیه همدانی در کتاب «تاریخ البلدان» نخستین بار از این ساز نام برده است.
درویش رضا منظمی (۱۳۸۱) در مقاله ای با عنوان« تاریخکمانچه» در نشریه «هنرهای زیبا» مینویسد:
ساز کمانچه در منطقه لرستان هم دارای سابقه تاریخی است اصولا در لرستان تمام مردمی که به موسیقی علاقمند هستند حتما دارای کمانچه ای در خانه هستند و در آن منطقه کمانچه سازهای فراوانی وجود دارند که نوع کمانچه آنها به صورت بلندگو بوده و دهنه آن پوست و قسمت روبروی کاسه طنین پشت باز است و صدای آن خیلی با قدرت از آن خارج می گردد و معمولا مطرب ها از بلندگو استفاده نمی کنند و حتی در فضای باز هم از آن استفاده نوازندگی می شود.
کمانچهٔ پشت باز پوستی که خاص لرستان است را در لری تال هم میگویند.
کمانچه در جایگاه یک ساز محوری در موسیقی لرستان فیلی، به کلام لری بال پرواز برای تسخیر آسمان احساس داده است و نغمههایی را که حامل و حاوی وقایع و فرهنگ لر و لرستان بوده است را در گوش زمان ساطع و ساری و بر زبان مشتاقان، خوش نشین و جاری کرده است چیزی که بدون همراهی سحرآمیز کمانچه میسر و میسور نبوده است
همچنین ماندگاری و رواج بخشی از واژگان لری مدیون کار خوانندگان و نوازندگان بوده است که بدون بهرهگیری از افسون اسطورهای ساز کمانچه این مهم میسر نبوده است. گاه واژگانی میبینیم که امروزه کم کاربرد یا منسوخ شدهاند و تنها در این ترانه ها است که به حیات خود ادامه می دهند و به گوش نسلهای بعد میرسند.
خبرگزاری مهر (۱۳۸۷) در مطلبی با عنوان« کمانچه گلواژه لرستان مهر اصالت خورد» در مورد پیوند تنگاتنگ کمانچه و فرهنگ لر و لرستان چنین مینویسد:
نام کمانچه و لرستان چنان با هم گره خورده که هر گاه نام این ساز به گوش میرسد ناخودآگاه آدمی به یاد این سرزمین میافتد. در تاریخ موسیقی لرستان کمانچه همواره یکی از سازهای مهم و مجلسی بوده است و نوازندگان کمانچه غم ها، شادیها و آئین های جاودانه قوم خود را با کمانچه، گویاترین ساز خود بیان میکنند. عاشقانهها، حماسه ها، قهرمانی ها، سوگ ها و مویههای مردمان لر با ساز کمانچه پیوندی دیرینه دارد.
همه این ترانهها از حماسه گرفته تا شادی و عشق و.. عزا مبتنی بر کلام است و واژگان و فرهنگ و تاریخ در آنها موج میزند.
در نبود آموزش مدرسه ای و رسانه، تنها رسانه ای که بار سنگین محافظت از زبان مادری را بر دوش کشیده است موسیقی بوده است که کمانچه به عنوان عنصری پررنگ در موسیقی لری نقش بی بدیل خود را ایفاء کرده است.این نقش ارزشمند موسیقی در حفظ زبان و فرهنگ مردم لر از دید دیگر پژوهشگران نیز پوشیده نمانده است مثلا مصطفی رباطی (۱۳۹۵) در مقاله ای با عنوان «زبان مادری را پاس بداریم» در«یافته» به این امر اشاره کرده و می نویسد :
ناگفته نماند، تمام بار انتقال فرهنگ و هویت قوم لر به دوش موسیقی غنی این خطه افتاده است، خوشبختانه هنرمندان و فعالان عرصه موسیقی لرستان با تلاش خستگیناپذیر، بکر بودن و اصالت این هنر که بخش مهمی از فرهنگ و هویت این قوم است را حفظ کردهاند.موسیقی تنها وجه بارز فرهنگ قوم لر است که درگذر زمان حفظشده و نقش خود را بهدرستی ایفا کرده است.
کمانچه، در فرهنگ و احساس مردم لرستان و توابع، کارکردی نمادین و نوستالژیک نیز دارد گویی که تاریخ مردمان و نیاکان این دیار را در سینه ی خود نهفته کرده و در نغمه های خود روایت و آشکار می کند. احد چگنی از شاعران لر شهر قزوین حس نوستالژیک و اندوهناک ولی رمانتیک در کمانچه را چنین بیان میکند :
جد بزرگم آنجا پای بلوط پیری
با صد کمانچه اندوه تنهاست زیر باران
مهم نیست که کمانچه از کی وارد موسیقی و فرهنگ لرستان شده است ولی از روزی که آمده است هم به عنوان یک ساز موسیقایی و هم به عنوان یک المان فرهنگی همچون سربازی وفادار در خدمت زبان و فرهنگ مردم لر بوده است.
در پایان یادآور می شویم که جا دارد هم در مورد کمانچه و هم سایر سازها در لر کوچک و لر بزرگ و نقش و کارکردهای موسیقایی و فرهنگی آنها تحقیقات دیگر و بیشتری صورت گیرد.
۵ اسفند ۱۳۹۹