نشانه های جمع در لری مینجایی
مهمترین و پرکاربردترین پسوند جمع در لری مینجایی یا می باشد که ی آن خفیف تلفظ می شود مگر اینکه بعد از حروف صدادار بیاید:
داریا: درختان، dārýā
کاراکتر ý در خط لوریتین Luritin که کمک فراوانی به تلفظ صحیح لری می کند نشانگر این یاء خفیف در لری مینجایی است
بردیا: سنگ ها bardýā
گلیا: گل ها golýā
ولی پس از حروف صدادار یاء خفیف تبدیل به یاء ثقیل مانند یاء فارسی می شود که در اینجا پسوند جمع یا را با yā نشان می دهیم نه ýā:
پیایا: مردان pîāyā
گیایا: گیاهان gîāyā
قلایا: کلاغ ها qêlāyā
تویا: tuyā اتاق ها
هونه یا: خانه ها honayā
تبصره: اگر آخر کلمه به صدای فتحه ختم شود( ه ناخوانا) مانند هونَه(خانه) و لیوَه(دیوانه) به دو صورت قابل جمع است:
هونَه: خانه (مفرد) هونه یا honayā / هونیا honýā: خانه ها
هم جمع هونه بصورت هونه یا صحیح است و هم بصورت هونیا که فتحه پایانی کلمه مفرد حذف شده است. ولی جمع اولی( هونَه یا) حالت رسمی تر و ادبی تری دارد.
در قسمت های بعد این مبحث به سایر علامت های جمع در لری مینجایی خواهیم پرداخت از جمله علامت جمع ئل al که در برخی گویش ها و زیرگویش های مینجایی مانند آبستانی، بالاگریوهای …در برخی کلمات کاربرد دارد و در برخی دیگر مانند چگنی و شوهانی پرکاربرد است.
پسوند جمع- َل در گذشته ها در لری مینجایی پرکاربردتر بوده است. امروزه در لکی، بختیاری و جنوبی -َل هنوز پرکاربردترین یا تنها پسوند جمع است ولی در لری مینجایی این پسوند کم کاربرد است
آیا علامت جمع ل در لری مینجایی هم وجود دارد؟
همانگونه که می دانیم پرکاربردترین علامت جمع در لری مینجایی یا است البته با تلفظ ی خفیف ý که در فارسی وجود ندارد
بردیاbardýā: سنگ ها
داریاdārýā: درختان
گلیاgolýā: گل ها
علامت پر کاربرد دیگر جمع ون است( که در حالت ختم به سکون نون آن ظاهر نمی شود)
پیایو: مردان( ولی در حالت های دیگر نون آن ظاهر می شود مثلا: پیایونئ که …)
کرو: پسران
زنو: زنان
در مورد اینکه کجاها بیشتر از یا و کجاها بیشتر از ون استفاده می شود بعدا بحث خواهیم کرد.
اما جالب است بدانید که علامت جمع ل در لری مینجایی نیز وجود دارد ولی در برخی گویش ها علامت جمع غالب، در برخی دیگر علامت جمع پر کاربرد و در برخی دیگر کم کاربرد است.
در گویش شوهانی ل علامت جمع غالب است
گویش چگنی از لحاظ کاربرد علامت جمع ل دومین گویش پر کاربرد است. البته برخی از طوایف چگنی به طور کامل از علامت جمع ل استفاده می کنند
سومین گویش با نمونه های قابل توجه علامت جمع ل به گویش منطقه آبستان در شمال شرق خرم آباد بر می گردد.
گویش بالاگریوه ای چهارمین گویش است. البته در اشعار و ابیات کهن بالاگریوه ای علامت جمع مانند پیایل( مردان) و زنل( زنان) نیز دیده شده است
هنوز مشخص نیست که دقیقا از چه زمانی کاربرد علامت جمع ل در خیلی از گویش های لری مینجایی کمرنگ شده است. از لحاظ پیوستار تغییرات زبانی نیز کمرنگ شدن علامت جمع ل در لری مینجایی نیز سوال برانگیز است زیرا مثلا در غرب، لکی و کلهری و ایلامی از علامت جمع ل استفاده می کنند و همسایگان شرق شامل کل گویش های لر بزرگ علامت جمع ل دارند ولی لری مینجایی در این وسط علامت پر کاربرد آن یا است. دکتر کیانوش زهراکار( ۱۳۹۰) در مقاله ای تحت عنوان” مروری بر همگرایی و تغییرات زبانی در گویش لری فیلی ” در نشریه سیمره و لور علت گرایش به جمع یا به جای ل را همگرایی با زبان رسمی در ادوار متاخر دانسته است.
این علامت تنها علامت جمع در مینجایی نیست.
دو علامت جمع دیگر هم داریم
ون در حالت ختم به سکون نون آن تلفظ نمی شود همانگونه که در انگلیسی بریتانیایی در حالت ختم به سکون r پایانی تلفظ نمی شود مثلا car خوانده می شود کا
کُرون( کُرو): پسران
دختِرون( دخترو): دختران
پیایون( پیایو): مردان
و علامت جمع ئل ał
مثلا در گویش بنده جمع گاو می شود گاآل: گاوها
سِییَل: سگ ها
بییَل: بزغاله ها
و……حدود پانزده کلمه دیگر
البته این علامت جمع َل در گویش منطقه چگنی و شوهان از لری مینجایی پر کاربرد است
چنین هم نیست یا به هر کلمه ای بچسبد مثلا ما نداریم:
پیایا: مردان
زنیا: زنان
و…..
جمع هایی مانند براریا، لوریا، کوردیا، بچیا، میریا( شوهران) و…. جدید است و جمع رایج آنها با ون است
مثلا حالت رایج جمع پیا، زن و بچه در لری مینجایی به ترتیب پیایون ( پیایو)، زنون( زنو) و بچون( بچو) و در مینجایی کهن تر به ترتیب پیایل، زنل و بچل است .
