گۊیش بختؽاری یا لٛۏری بختؽاری گۊیش مردم بختؽاری ئٱ. بختؽاریا قلؽ د مٱردم لٛۏر وه شمار مؽان که وه ونو لٛۏر گٱپ مۉئٱن ۉ د هارگٱ ٱفتاونشیݩ اؽروݩ اؽسجا(ساکن) هؽسن. گۊیش بختؽاری د گۊیشؽا هارگٱ ٱفتاونشیݩ اؽروݩ ۉ یٱکؽ د تٱلٛؽا زوݩ لٛۏری ئٱ. اؽ گۊیش فٱرخؽا کٱمؽ وا تٱلٛؽا هنی گۊیش لٛۏری جۊر لٛۏری خورمویی ۉ لٛۏری بویرٱئمیی دارٱ.
گۊیشؽا لٛۏری بختؽاری
گۊیش بختؽاری جۊر گۊیشؽا اؽرونی هارگٱ ٱفتاونشیݩ لٛٱجؽایؽ دارٱ که و تۉر کولٛی د لٛهاز جۏغرافیایی مۊئٱ وٱ ناْ و چار گۊیش کوت کرد:
ٱول
راسگٱ ٱفتاوزنوݩ که قرؽ د دۏمباله گلال کارۊن ، شٱئرؽا شمالی ۉ شمال ٱفتاوزنوݩ خۊزسوݩ ناْ شامل مۊئٱ ۉ هومسا کوگلۊیٱ ۉ بویرٱئمٱد هٱم هؽ. سی مسال تموم بختؽاریا و «شما» مۉئٱن «ایسا» (isa) ولی د اؽ راسگٱ «ایشا» (ishA) مۉئٱن.
دۏئم
راسگٱ هارگٱ که د ماٛداوۊد ۉ رۊد زٱرد تا رامهورمز ۉ هٱفتکل ئٱ.
سئم
راسگٱ چار لٛٱنڳ که د فریدن ۉ فریدۊنشٱئر تا دورۊد ناْ د ور میرٱ. ٱرچاْ د اؽ راسگٱ تٱسیرپزیری ناشتٱ، ولی د قرؽ واژٱیا د زیتر اؽ فٱرخ وجۊد داشتٱ. مسٱلٱن و عٱمۊ مۉئٱن تاتٱ د هالؽ که د راسگٱیا تر و عٱمۊ مۉئٱن تاتٱ. هٱمچنی د گۊیش ٱسلی بختؽاری زمیرؽا ملکی موتٱسل و کلٱمٱ سئم شٱخس موفرٱد و جا “ش”، “س” تلٱفوز مۊئٱ ولی د تایفٱیا چار لٛٱنڳ د “ش” و کار مؽرٱ.
چارم
بختؽاری مؽنجایی که شامل کولٛ تایفٱیا هٱفت لٛٱنڳ ئٱ. اؽ مٱئدۊدٱ د ٱلٛیگۊدٱرز شرۊ ۉ تا راسگٱیا هارگٱ اْدامٱ دارٱ ۉ کوتؽ هٱم د چار لٛٱنڳ کیان ارسی ناْ د ور ماٛیرٱ. مۊئٱ گوت اؽ گۊیش ٱسلی تری گۊیش بٱختیاری ئٱ.
هرفؽا ویژه د گۊیش لٛۏری بختؽاری
د لٛۏری بختؽاری هٱرفؽایؽ هؽ که د فارسی رایج تلٱفوز نمۊئٱ. بؽشتر ونو بازمٱنٱیا زوݩ پٱئلوی ئٱن.
ذال موعجٱم: هٱرف «د» وٱختؽ که دما a،A،o،i،e،y بؽا و جۊرؽ تر تلٱفوز مۊئٱ («A» ناْ «آ» فٱرز بٱکؽت ۉ «a» ناْ «فٱتهٱ») تلٱفوز و اؽ تۉر ئٱ که قسمٱت زؽری تۏک زوݩ وا دنونؽا نوئا چنوئٱ زؽری موماس بۊئٱ ولی وا دنونؽا نوئٱ چنوئٱ وارۏ تماس فرٱ نامٱئسۊس ئٱ. ولی «د» دما سامتؽا و او تۉر مٱمۊل تلٱفوز مۊئٱ.
هاء مؽن هالٛی: جۊرؽ «هـ» ئٱ که وا تلٱفوزؽ نٱرمتر د «هـ» تلٱفوز مۊئٱ. جۊر پهل (pohl) و مٱنی پول
واو غناٛ: کلٱمٱ «نۊ» د فارسی رایج تٱقریبٱن وا واو غناٛ تلٱفوز مۊئٱ. د گۊیش لٛۏری بختؽاری قرؽ کلٱمٱیا وا اؽ واو تلٱفوز مۊئٱن. جۊر nّon (یٱنؽ نان)
دبارٱ گۊیش بختؽاری
راولینسون د سفٱرنومٱ خوش مؽ نیسٱ: نقل قول|تا ایساْ اؽ گۊیشؽا رایج د زاگروس ناْ بازمٱنٱ زوݩ پٱئلوی مؽ دونسن ولی و نٱزٱر مؽرٱسٱ زوݩ لٛۏری ناْ پٱئلوی باستان موشتٱق بیٱ که هوم زموݩ وا زوݩ پٱئلوی و تۉر جگا وا وٱ هچایٱ مؽ بیٱ.
موئسن فارسانی د موقٱدمٱ دیوان مولٛا زولفعٱلٛی بختؽاری اؽ گۊیش زریف ناْ د موشتٱقؽا نزیک زوݩ پٱئلوی دونٱن ۉ د اؽ بارٱ مؽ نیسٱ: .خاک اؽ راسگٱ و لٛهاز کۏهسونی بیئن د هجۊم قۉمؽا بؽگونٱ مٱسۊن مٱنٱ ۉ گۊیش ونو کٱمتر وا زوݩ تۏرکی ۉ عرۉیی قاتی بیٱ.
کلٱمٱیا د گۊیش لٛۏری بختؽاری
کرنجال خٱرچٱنڳ
تاتٱ پاپا
دڌه خوئٱر
دا دا
بئو بوئٱ
گئو برار
بتی هالٱ
جومٱ پیراهن، جومٱ
شولار شٱلوار، تنبان
چۊغا تٱپٱ
نوفت پت
و در در
قاش هیات
بٱرد سنڳ
کوتۊ سگ
گلو گوروٱ
ٱرس ٱسر
تیگ تۉل
چکٱ/کچٱ زنج
بق قورباق
گادیم گۊلاژدم
گرگراک مارلٛیق گٱپ
هالو دایی
سوز سۉز
کٱلوون بۊر
زٱمیرؽا
زٱمیرؽا شٱخسی مونفٱسل
مو (mo)… ماْ
تو (to)… تۏ
هو (Ho)… اۊ/وٱ
ایما (imA)… اؽما
ایسا (isA)… شما
هونو/اونو (ono/hono)… ونو
زٱمیرؽا جٱمع
سی جٱمع د بختؽاری (ل) یا (یل) و کار گرتٱ مۊئٱ.
توٱجۏ: دبارٱ جٱمع بٱستن کلٱمٱیا گۊیش ۉ زوݩ بختؽاری و دۏ بٱخش کوت مۊئٱ یٱکؽ بختؽاریا ٱفتاونشیݩ(ساکن ٱلٛیگۊدٱرز ۉ دورۊد تا نزیکیا لالی ۉ سٱردٱشت ۉ دسفیلٛ) سی جٱمع بٱستن بؽشتر د «ان» که و تۉر اْشکسٱ «ون» یا «وُ» گوتٱ مۊئٱ و کار مۉرٱن. ولی بٱقیٱ بختؽاریا د «یل» سی نومؽا نٱر (موزٱکٱر) جۊر کوریل، ۉ د «گل» سی نومؽا مایینٱ (موئٱنٱس) جۊر دورگل ۉ زٱنگل و کار ماٛیرٱن ۉ تا که گلٛؽ هٱم سی قرؽ د کلٱمٱیا هاٛ د او «ان» و شکل اْشکسٱ و کار ماٛیرٱن. جۊر گامیشو یا گامیشون، قاترو یا قاترون، بوزون. نۏکتٱ موهم تر ینٱ که بٱزؽ وٱختؽا هٱم د هاٛ. او «ان» وا هٱزف «ن» سی جٱمع بٱستن اْستفادٱ مؽکٱن. جۊر مدادا، قاترا ۉ غاٛرٱ… :
ایرانیل… اؽرونیا
مدادل… مدادؽا
زٱمیرؽا مولکی موتٱسل
اوم (om-) تٱوروم (tavarom) تورم (تور ماْ)
اٛت (et-) تٱوراٛت (tavaret) تورت
اٛس (es-) تٱوراٛس (tavares) تورش
اٛمون (emun-) تٱوراٛمون (tavaremun) تورموݩ
اٛتون (etun-) تٱوراٛتون (tavaretun) تورتوݩ
اٛسون (esun-) تٱوراٛسون (tavaresun) تورشون
نومؽا مٱختۊم و موسٱوت هٱنگوم گرتن زمیر مولکی موتٱسل تٱنڳؽا m یا t یا s یا mun یا tun ۉ یا sun ماٛیرٱ.
جۊر:
دام (dAm) دام
داسون (dasun) داشوݩ
زمیرؽا هشارٱ
یو (yo)هٱ (he) یٱ
هو (ho) وٱ
یونو (yono) ینو
هاٛنو (heno) ونو
هونو (hono) اینو
زموݩ فاٛعلؽا
موزارع اخباری
شناسٱ + بون موزارع + -e
مثلٱن خردن (xardan) و مٱنی هٱردن بون موزارعش «خور» (xor) ئٱ:
موهرم: اخوروم (exorom)
موهری: اخوری (exori)
موهرٱ: اخوره (exore)
موهرؽم: اخوریم (exorim)
موهرؽد: اخورین (exorin)
موهرٱن: اخوراٛن (exoren)
موزارع اْلتزامی
دٱستۊر ساختش جۊر فارسی ئٱ
مازی موتلٱق
دٱستۊر ساختش جۊر فارسی ئٱ (شناسٱ + بون مازی)
مازی اْستمراری
شناسٱ + ون مازی + -e جۊر: اٛخٱردوم (exardom) مؽ هٱردم
مازی نقلی
e- + مازی موتلٱق
هٱردمٱ: خردوماٛ (xardome)
هٱردیٱ: خردیٱ (xardiye)
هٱردٱ: خرداٛ (xarde)
هٱردؽمٱ: خردیماٛ (xardime)
هٱردؽتٱ: خردیناٛ (xardine)
هٱردنٱ: خردناٛ (xardene)
مازی بعید
جۊر فارسی ئٱ فقٱت و جا «بی» «بید» اْستفادٱ مۊئٱ. جۊر: هٱردٱ بیئن = خٱرداٛ بیداٛن (xarde biden)
آینده
سی بیان زموݩ آیٱندٱ مٱمۊلٱن هاٛ او موزارع اخباری و کار ماٛرٱ
نٱفی موزارع اخباری
نموهرم: نیخوروم (nixorom)
نمۉئم: نیگوم (nigom)
شباهٱتؽا گۊیش بختؽاری
سیوٱندی زوݩ مٱردم سیوٱند ۷۵ کیلٛۊمتری شمال شیراز د نٱزٱر سٱرف ۉ نٱهو ۉ کلٱمٱیا فراٛ و بختؽاری شبی ئٱ.
بختؽاری فارسی
bard سنگ
bengesht گنجشک
dade/dadoo خواهر
di دود
khar/har خر
kor پسر
mayas مگس
bagh غورباقه
koloft چاق
hime هیزوم
ghala کلاغ
ovei آمد
sohr سرخ
low لب
astare ستاره
ima ما
wano\oono آنها
pia مرد