نویسنده غلامرضا مهرآموز/ تارنگار انجمن تحصیلکردگان لر
معرفی لری مینجایی
دیاری کردن د لوری مینجایی
An Introduction to Minjaei Luri
بخش اول:مقدمه
کوت یکم: سرتال
Part I: Introduction
لری مینجایی به شاخه ای از زبان های مردم لر اطلاق می شود که مردمانی از شمال تا ملایر و از جنوب تا شوش دانیال آن را تکلم می کنند .البته در جاهای دیگر ایران همانند لرهای تبعیدی قزوین و گیلان… نیز تکلم می شود. این لری همان لری است که در تداول عامه لری لرستانی و بروجرد و ثلاثی در همدان است. در شماری از پژوهش ها به بخش شمالی آن لری ثلاثی و به بخش جنوب غرب آن لری فئیلی (فیلی) گفته اند. دکتر امان الهی از آن تحت عنوان «لری باختری» یاد کرده است و اریک جان آنونبی زبان شناس کانادایی در طبقه بندی خود از زبان های لری از آن با عنوان «لری لرستانی» نام می برد.
لری مینجایی در پیوستار زبانهای لری حد واسط بین لکی و بختیاری و در نگاهی بالاتر حد واسطی بین کردی و فارسی است ولی بطور خاص تلاقی بختیاری و لکی است. مئنجا (یا نومجا) واژه ای لری است متشکل از مئن (=میان) +جا و مئنجایی صفت نسبی آن به معنای حدوسط و میانی است. واژه های مینجایی با کردی،لکی،بختیاری و فارسی اشتراک دارند ولی لری مینجایی دستور خاص خود را دارد که باز قرابت ها و شباهت های فراوانی با زبانهای مذکور را دارد.البته مینجایی با عناصر مشترکی که با زبانهای مذکور دارد واژگان جدید فراوانی ساخته است که حاصل سال ها کار مستمر در مورد فرهنگ نگاری و جمع آوری واژگان مینجایی به لطف خدا در آینده در لغتنامه ی بزرگ «پاپریک» منتشر خواهد شد.
در حقیقت این زبان حلقه ی اتصال بین زبان های شمالغرب و جنوب غرب ایران است و یادگیری آن باعث احساس قرابت با تمام این زبان ها می شود. لری مینجایی با توجه به گستره ی گویشوران خود شامل شاخه هایی است که از شاخه های مهم آن می توان به لری ثلاثی، لری بالاگریوه ای، لری شوهانی و لری خرم آبادی(آبستانی،چگنی و مختلط…) اشاره کرد. لری مختلط گونه ای از لری خرم آبادی است که با فارسی بسیار اختلاط پیدا کرده است. متاسفانه در برخی از پژوهش ها لری خرم آبادی را تنها منحصر به لری مختلط می کنند. گونه ای از لری مختلط به حدی افراطی با فارسی آمیزش یافته است که گویش اقلیتی خاص در خرم آباد است.ابراهیم خدایی (۱۳۹۰) این گونه ی افراطی از لری مختلط که یادآور لری به شدت فارسیزه شده ی مجریان صداوسیمای لرستان است را لری کیوئی می نامد .نکته اینکه صداوسیمای لرستان برتپه کیو(کنار دریاچه ی معروف کیو) واقع است. البته مختلط بودن (اختلاط با فارسی) امروزه از پدیده های بارز زبانهای غیرفارسی در ایران به شمار می رود که دلایل اجتماعی-فرهنگی خاص خود را دارد که از حوصله ی این جستار خارج است ولی در بخشی از لری مینجایی که در خرم آباد تکلم می شود نمود بیشتری پیدا کرده است.
گویش شوهانی نزدیکترین شاخه ی مینجایی به لکی می باشد و گویش بالاگریوه ای شرقی از لری مینجایی به تدریج به بختیاری نزدیکتر می شود. در ذیل نموداری از زیرشاخه های لری مینجایی ارائه می شود.این طبقه بندی از نوع آزمایشی است که برخی قسمت های آن قابل تصحیح و بازطبقه بندی است. این مبحث بحثی دامنه دار است و در قسمت های بعدی به معرفی اجمالی پیشینه ی تحقیق جغرافیا و ویژگی های قاموسی، دستوری، آوایی،واجی و ساختواژی لری مینجایی و سپس اصطلاحات و تعابیر و امثال و حکم آن می پردازیم که شاکله اصلی بعد فرهنگ-ویژه ی زبان را تشکیل می دهند .
لری مینجایی:
۱- لری بروجرد و ثلاث
۲- لری خرم آبادی (لری آبستانی، لری چگنی، لری مختلط…)
۳- لری شوهانی
۴- لری بالاگریوه ای (ییلاقی، گرمسیری،شرقی…)
۵- لری سیلاخوری
واژگانی در لری بالاگریوه ای و ترجمه فارسی آن
* دا و دالکه و دایه = مادر
* پت = بینی
* گده = شکم
* آو = آو
* کلیک = انگشت
* سی = برای
* بوعه = بابا
* گیس و می = مو
* مین = داخل و میان
* گیه و گگه و برار = برادر
* غول = پا
* چپلاغ= سیلی
* مل = گردن
* چغا = تپه
* کچی = عمه
* غاد = کمر
* گوپ و دم = دهان
* لو و لوچ = لب
منابع
موگویی، محمد،(1397)، ڤانومنیایٛن نیسٱنن و هٱنن ڤ لٛۏری (آموزش خواندن و نوشتن به لری)، تبریز، نشر اختر
خدایی، الهام. 1401، واکه‌های ساده لری مینجایی: یک بررسی صوت‌شناختی، مجله علم زبان، ص 351-381
خدایی، ابراهیم وکریمی حسنوند، وهاب. (1396). زبان در حوزه فرهنگی – جغرافیایی لُر. در میرزاپور رشنو، جغرافیيا و فرهنگ مناطق لرنشین، خرم آباد: انتشارات شاپورخواست .132-111
محمد موگویی،(1405)، لری زبانی به قدمت تاریخ، تارنمای میرملاس خبر
