تحریف اصطلاحات و ضرب المثل ها در گفتار عامه

گاه پیش می آید که در گفتار عامه یک ضرب المثل ، اصطلاح  یا واژه به دلیل ندانستن ریشه یا تشابه با کلمه معروف دیگری تحریف شده و حتی شکل تحریف شده آن  جا افتاده است.

نخست یک مثال از زبان فارسی می زنم. همه ما اصطلاح گرگ باران دیده را شنیده ایم. حال جهت تبیین مطلب،  خاطره ای از زنده یاد منوچهر نوذری نقل می کنم:

ایشان نقل می کردند یک بار یک استاد ادبیات فارسی با من تماس گرفتند که آقای نوذری شما چندبار آن هم در برنامه پربیننده مسابقههفته اصطلاح گرگ باران دیده را به کار بردید. این اشتباه است. اصلا گرگ چرا از باران بترسد؟ این در اصل گرگ بالان دیده است ولی در زبان عامه مردم و حتی تحصیلکردگان به صورت گرگ باران دیده جاری  است. بالان نوعی تله برای گرفتن گرگ بوده است و گرگ از آن تجربه وحشتناکی دارد به همین خاطر گفته اند مثل گرگ بالان دیده

حالا ما یک ضرب المثل داریم که می گوید:

بارو وه بَلگِ بُرِسَه مئ وارَه

یعنی: باران بر برگ( برگ درخت) قطع شده می بارد

و کنایه از این است که آدم بدبخت همواره بدبختی و گرفتاری روی گرفتاری سراغش می آید

بنده به عنوان یک فرهنگ نگار و پژوهشگر زبان و ادبیات  همواره درباره معنا، ریشه شناسی و کاربرد و منظور کلمات و اصطلاحات  فکر کرده ام. برایم سوال بود که باریدن باران بر روی برگی که از درخت قطع شده است چه ارتباطی با شانس نداشتن و بدبیاری دارد.

تا اینکه در یکی دیگر از گویش های لری مینجایی دیدم این ضرب المثل به این صورت به کار می رود:

بارو وه بلگِ درِسَه مئ واره

یعنی باران بر برگ( باز برگ درخت) پاره شده می بارد‌.

با کنار هم گذاشتن این دو نسخه از ضرب المثل  و ملاحظه آن سوال قبلی متوجه شدم این ضرب المثل تحریف شده است و شکل اصلی و تحریف نشده ی این ضرب المثل برایم روشن شد:

اولا بَلگ نبوده بلکه  برگ بوده برگ یعنی رخت، لباس، پوشش، جُل و برگ را که شنیده اید

یا می گویند: فلونی بَرگ نوو کرده د وَر( لباس نو پوشیده است)

یا برگ سئ( رخت سیاه)

پس شکل اصلی ضرب المثل قبل از تحریف چنین بوده است:

بارو وه بَرگِ درِسَه مئ واره

باران بر لباس پاره شده می بارد

(شکل های تحریف شده: بارو وه بلگ درس مئ واره/ بارو وه بلگ بُرسه مئ واره)

و ارتباط منطقی هم دارد؛ شخصی را تصور کنید که از روی فقر و نداری لباس پاره ای بر تن کرده است حالا باران هم  ببارد و دیگر این لباس پاره جوابگو نیست. در مقابل باران کفایت نمی کند.

غلامرضا مهرآموز

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *