زبانهای ایرانی هیچکدام ارگاتیو نیستند

زبان های ایرانی هیچکدام ارگاتیو نیستند!

نگارنده:غلامرضامهرآموز

واژه ارگاتیو نیز از واژگانی است که شوربختانه بسیاری از زبان پژوهان ایرانی معنای آن را اشتباه گرفته اند و بر اساس این درک اشتباه مقالات فراوانی در فضای مجازی و حتی متاسفانه در برخی مجلات و نشریات چاپی منتشر کرده اند و می کنند . مثلا می گویند کردی و لکی ( یا بهبهانی و منوجانی…) ارگاتیو هستند ولی لری و فارسی ارگاتیو نیستند در حالی که هیچ زبان یا گویش ارگاتیوی در ایران کشف نشده است.

اما نخست تا حد امکان به زبان ساده و با مثال شرح می دهیم که زبان ارگاتیو چگونه زبانی است و چرا زبان های ایرانی ارگاتیو نیستند و چرا بر سر زبان ها افتاده است که مثلا لکی و کردی ارگاتیو هستند( در حالی که نیستند).

طبق تعاریف همه منابع معتبر علمی( مثلا دیکسون ۱۹۷۹، کاتامبا ۱۹۹۳) زبان ارگاتیو زبانی است که در آن مفعول و فاعل فعل لازم رفتار صرفی یکسانی داشته باشند ولی فاعل فعل متعدی رفتار ( شکل صرفی) متفاوتی با این دو داشته باشد.

دیکسون فرمولی کاربردی را برای برای تشخیص زبان ارگاتیو پیشنهاد کرده است:

اگر فاعل یک فعل متعدی ( فعلی که به مفعول نیاز دارد مانند دیدن، زدن، کشتن، خوردن…) را با علامت A نشان دهیم و مفعول آن را با O و فاعل فعل لازم یا ناگذرا( فعلی که به مفعول نیاز ندارد ) را با S نشان دهیم، در زبان های ارگاتیو ، S و O شکل صرفی یکسانی دارند ولی A( فاعل فعل متعدی ) شکل صرفی متفاوتی با این دو دارد

حال نخست بررسی می کنیم که ببینیم آیا فارسی با این تعریف و فرمول زبانی ارگاتیو است یا خیر:

اتوبوس دیوار را خراب کرد.
اتوبوس= A( فاعل فعل متعدی )

رضا اتوبوس را تعمیر کرد
اتوبوس= O( مفعول)

اتوبوس آمد
اتوبوس= S( فاعل فعل لازم)

در اینجا می بینیم که A، O و S هر سه مثل هم صرف شده اند( اتوبوس) پس فارسی زبانی ارگاتیو نیست زیرا در یک زبان ارگاتیو O و S مثل هم صرف می شوند ولی A طور دیگری صرف می شود.

حال فرض کنید اگر در فارسی چنین می گفتیم:

اتوبوسیک دیوار را خراب کرد( اتوبوسیک=A)

رضا اتوبوساک را تعمیر کرد( اتوباساک= O)

اتوبوساک آمد( اتوبوساک=S)

آنگاه زبان فارسی بدون شک زبانی ارگاتیو بود زیرا O و S مثل هم صرف شده اند ( اتوبوساک) ولی A صرف متفاوتی دارد( اتوبوسیک).

حال در کردی سورانی( با خط فارسی)

پیاکه آو خوه رد: آن مرد آب خورد
( پیاکه: A)

پیاکه م دی: آن مرد را دیدم
( پیاکه: O)

پیاکه هات: آن مرد آمد
(پیاکه: S)

همانگونه که می بینید که در کردی نیز همانند فارسی A, O و S هرسه مثل هم هستند در حالی که شرط ارگاتیو بودن یکسان بودن O و S و متفاوت بودن A است.

حال در لکی:

پیاهَه کِلشیرئ گرت: آن مرد خروسی گرفت
(پیاهه= A)

پیاهه م دیا: آن مرد را دیدم
(پیاهه=O)

پیاهه هَت: آن مرد آمد
(پیاهه=S)

باز در لکی A و O و S هر سه مثل هم صرف شده اند پس لکی هم زبان ارگاتیوی نیست

در مینجایی:

پیاکه کله شیرئ گرت: آن مرد خروسی گرفت
(پیاکه= A)
پیاکَه ن دیم: آن مرد را دیدم
(پیاکه: O)

پیاکه اوما: آن مرد آمد
(پیاکه: S)

باز در مینجایی همانند لکی، فارسی و سورانی O, S و A یکسان صرف شده اند پس مینجایی هم ارگاتیو نیست

زبان ارگاتیو( ergetive) مخفف زبان ارگاتیو_ابسلوتیو است
Ergative_absolutive language

در این زبان ها به مفعول(O) و فاعل فعل لازم(S) که رفتار و شکل صرفی یکسانی دارند ابسلوتیو(absolutive) می گویند و شکل فاعل فعل متعدی (A) که رفتار و صرف متفاوتی با این دو دارد را ارگاتیو(ergetive) می نامند. اما علت اینکه متاسفانه در مقالات فضای مجازی و حتی بعضا نشریه ها لکی، کردی و امثال آن را به اشتباه ارگاتیو می خوانند این است که در لکی، کردی سورانی، منوجانی، لری دشتی و…. در شکل ماضی افعال مرکب و متعدی شناسه فعل، مفعول را نشان می دهد ( بر عکس فارسی که شناسه فعل فاعل را نشان می دهد) و شناسه ای که روی مفعول یا جزء قاموسی فعل مرکب می آید فاعل را نشان می دهد.

مثلا:

شرمنده ت کردم یعنی= شرمنده ام کردی

کتاوم دی: کتاب را دیدم

که بر عکس فارسی است ( شناسه م در کَردم مفعول را نشان می دهد که من است و ت در شرمنده ت فاعل را نشان می دهد که تو است؛ درست بر عکس فارسی)

متاسفانه خیلی ها در کشور ما، این جابجایی شناسه های فاعلی و مفعولی را با ارگاتیو بودن زبان اشتباه گرفته اند

البته در سورانی و لکی … نیز در افعال مرکب ماضی و متعدی با ذکر مفعول چنین است در بقیه موارد شناسه مثل فارسی، فاعل را نشان می دهد

2 دیدگاه در “زبانهای ایرانی هیچکدام ارگاتیو نیستند”

  1. سیامک نجفی

    ارگاتیو بیشتر روی فعل است. افعالی که‌ نقش ارگاتیو را بازی می کنند. در کردی جنوبی (کرماشانی و ایلام و منطقه‌) متعدد هستند. من روی فارسی کار نکرده‌ام چون ساختار فارسی برای بعضی افعال متفاوت است. مثلا گووڕانن به‌ خودی خود قابل صرف است ولی در فارسی عوض یا تغییر برای صرف آن نیاز به‌ فعل کمکی دارد. بنابراین فارسی را از مقوله‌ی بحث ارگاتیو در می آورم و بحث من کردی است و آن هم کوردی جنوبی نه‌ سورانی.
    من کوردی را برای راحتی شما و خواننده‌گانت به‌ شیوه‌ی فارسی می نویسم
    هوا گوریا. نمی شود گفت که‌ هوا گوریاگه‌: هوا تغییر کرده‌ است. که‌ در فارسی این ترجمه‌ برای هر دو حالت است. و اما در کردی در حالت دوم، هوا گوریاگه‌، مجهول شده‌ است، فورا سوال پیش می آید، کی آنرا عوض کرده‌ است یا تغییر داده‌ است. علت این است که‌ در کردی این دو حالت برای این فعل بوجود می آید چون فعل گوریان یک ارگاتیو است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *