کومرٱ ڤلات کولومبیا آکادمی لری

کومرٱ ڤلات کولومبیا



دسته بندی ها : لری مینجایی

کومرٱ ڤلات کولومبیا ها د شمال ٱفتاوزٱنوݩ هومبٱست اْمریکا هارگٱ. کولومبیا د هارگٱ ڤا ڤلاتیٛا ڤنزائۊلا، برزیل، اْکڤادور ۉ پرۊ، د شمال ڤا دریا کارائیب ۉ جٱهوݩ آو ٱتلٱس ۉ د ٱفتاۉنشیݩ ڤا ڤلات پاناما ۉ جٱهوݩ آو بی دٱنڳ هوم مرزٱ.
کولومبیا چارمی ڤلات گٱپ اْمریکا هارگٱ (نوئا برزیل ۉ آرژانتین ۉ پرو)، ڤا جاگٱپی ۱ ملیون ۉ ۱۴۱ هزار کیلومتر چارقرٱ. هاک ڤلات کولومبیا هال ۉ بار جۊر ڤا جۊری دارٱ ۉ د کۏیا بیٛلنگ ۉ برفی آند تا هوماریٛا گرم ۉ نٱمدار راساگٱ گئلال آمازون د خوش دارٱ. ایٛ ڤلات نوئا برزیل بیٛشتری نوفۊس ناْ د اْمریکا هارگٱ دارٱ. دٱرتیج بیئن نوفۊس د ایٛ ڤلات یاْ جۊر نی. بیٛشتر خٱلک ایٛ ڤلات د یاْ سئوم هاک کۏساری ایٛ ڤلات یٱئنی جاگٱیی کاْ شٱئر بوگوتا پاتٱخت کولومبیا ۉ جایا هٱنی ایٛ ڤلات زهشت میٛکٱن. د اۊچاْ کاْ ایٛ راساگٱ ٱفتاونشیݩ ایٛ ڤلات اۉ ۉ هٱڤا خۊ ۉ هاک هاسلخیزی دارٱ، کاریٛا کشاڤٱرزی هٱنی هان د ای راساگٱ.
د موشگلیٛا ایسنی کولومبیا ایٛرشتیٛا کوچک، جٱنڳیٛا میٛن ڤلاتیٱ کاْ ڤ دٱس جٱرغٱیا ایٛرشتگٱری ۉ چریکی ۉ قاچاق کنیٛا مٱڤاد موخدر د سالیٛا ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۶ بی، یٱئنی د گاتی کاْ جٱرغٱیا فارک ۉ نوئا ڤ ای اْل اْن راس بینٱ ۉ کونشتگٱریٛا چریکی خوشوناْ

ری ڤ ری دۉلت کولومبیا د سر گرتنٱ

باٛرٱق کولومبیا
باٛریق ایسنی کلمبیا زرد، کیۊ ۉ سۏرٱ، ایٛ باٛرٱق سی ٱڤلی بار ڤ دٱس فرانسیسکو د میراندا د هائیتی دۏروس بی، د گاتی کاْ سیمون بولیڤار د هال ۉ بار آمادٱ بییٛن سی خودسلادار کردن کومرٱ ڤلات گٱپ کولومبیا بی . رٱنڳ زرد تیٛلا فرٱ ناْ د کولومبیا دیٛاری میٛکٱ، کیۊ نشوݩ دیارکون جٱهوݩ آویایی کاْ هان د شمال ۉ ٱفتاۉنشیݩ کولومبیا، سۏر نشوݩ دیارکون هین سربازیٛایی کاْ سی خودسلاداری کولومبیا شٱهید بینٱ ۉ همچنی نشوݩ دیارکون هین عیسی مٱسیٱ.
ریشٱ شناسی کولومبیا
کٱلمیٱ «کولموبیا» د نوم کریستف کولومب گرتٱ بیٱ کاْ فرانسیسکو میراندا ڤٱزآلیشت کار سی اْشارٱ ڤ دونیا تازٱ، خوسۊسٱن د جاگٱ هوکۊمٱتیش اْمریکایی ۉ جایا زیٛر نیٛخیز اْسپانیایی ۉ پرتغالی ڤ ناْ ڤ کار گرتٱ. ایٛ نوم د نوئاتر ڤا کومرٱ ڤلات گٱپ کولومبیا کاْ ڤا یٱکاگریجا ڤنزائولا، گرانادا نۏ ۉ اْکڤادور دۏرس بیٱ بیئن ڤ کار گرتٱ بیٱ.
د سال ۱۸۳۰، د گاتی کاْ کولومبیا ۉ اْکڤادور جئگا بیئن ، راساگٱ کاندینامارکا خوش یاْ ڤلات خودسلادار ڤا نوم گرانادا نۏ بی. د سال ۱۸۶۳ گرانادا نۏ رٱسمٱن نوم خوشاْ آلشت دٱ د نوم ڤلاتچٱیا یٱکاگرتٱ کولومبیا ۉ د سال ۱۸۸۶ نوم ایسنی ناْ سی خوش گرت: 
ڤیرگار
نزیک ۱۰۰۰۰ دئما زارۊ، کومولٱیٱکیٛا اْشگارگٱر د بوگوتا ایسنی ڤایٱک داد ۉ ستٱد داشتن ۉ همچنی ههومپاٛڤٱنی ڤا م پیوندی ڤا رئشتیٛا د اْشکٱفت گئلال مگدالنا داشتن. د ٱڤل هزارٱ دئما زارۊ، دٱسٱیا سۏرپۊس سامونٱ سیاسی کاسیکازگوها ناْ دۏرس کردن کاْ د ڤارو جاگٱ آز د ڤ کاسیکیٛا بییٛن. د میٛن کولومبیا دۏ تا رٱهزهشت ڤا سامونٱ فرٱ پیشکردٱ کاسیکازگو تایرونایا د جٱهوݩ آو ٱتلٱس ۉ میوسکایا د بیٛلنگیٛا چارقر بوگوتا بییٛن کاْ هر دۏ تاشو د سرچشمٱ هونڤادٱ زڤونی چیبچا بییٛن. گوتناْ کاْ میوسکایا دئما د اینکایا پیشکردٱ ترین سامونگٱ سیاسی ناْ د اْمریکا هارگٱ داشتنٱ.
میٛن جۊریٛا اْسپانیایی د سال ۱۵۰۰ ٱڤلی پاٛی جۊریٛا خوشوناْ د راساگٱ بال گئلالی کارائیب ناْ ڤ دٱس رودریگو د باستیداس ٱنجوم دٱئن. کریستوف کولومب د سال ۱۵۰۲ اوما د راساگٱ کارائیب . د ۱۵۰۸ ڤاسکو نونز دی بلبوئا ایٛ راساگٱ ناْ کاْ ٱندوم راساگٱ اورابا بی گرت. د ۱۵۱۳، ڤ ٱڤلی اورۊپایی بی کاْ جٱهوݩ آو بی دٱنڳ ناْ دیٛارجۊری کرد ۉ ڤنٱ Mar del Sur یا «دریا هارگٱ» نوم نیٛا کاْ د راستکی پا اْسپانیایا ناْ د پرۊ ۉ شیلی ڤا کرد. د ۱۵۲۵، اڤلی شٱئر اورۊپایی د هومبٱست اْمریکا دۏرس بی کاْ نومش «سانتا ماریا لا انتیگو دل دارین» بی . کاْ د ایسنی ها د سامونگٱ چوکو . بیٛشتروناْ نوفۊس ایٛ راساگٱ د ایلیٛا فرٱ ایٛ کاْ د چیبچان ۉ «کارائیب» بییٛن کاْ د ایسنی ڤ نوم خٱلک کارائیبی نوم دیٛارن ، ڤنو بیئن کاْ اسپانیایی یا دشۊ چول کردن ۉ د کارگرایی مٱریزی، استسمار ۉ جٱنڳ فرٱ نوفۊسشو کم بی ۉ د سٱدٱ 16 زارۊیی اورۊپایی یا شرۊ کردن د آڤردن بٱردٱ د آفریقا ڤ ایٛ راساگٱ.
د گات شرۊ بیئن استسمار، جٱنڳیٛا فرٱیی ری ڤ ری اْسپانیایی یا در گرت کاْ دۏ بیٛشترشو ناخوش سرٱنجوم بیئن اْ ناْتونسن ڤٱزآلیشتی د گات خوشو بئین. آخری جٱنڳیٛا د ایٛ دٱسٱ خودسلاداری خوشاْ د اْسپانیا میٛهاست، نوئا د خودسلادار بیئن سٱنت دومنیگو د سال ۱۸۰۴ (کاْ ایساْ ڤا نوم هائیتی نوم دیٛارٱ) یٱ باعس بی کاْ دیونداریٛا شۊرشکار د شۊرش سال 1810 زارۊیی هامین داری بٱکٱن: ایٛ شۊرش ڤ دٱس سیمون بۊلیڤار ۉ فرانسیسکو دی سانتاندر ڤا خوش سرٱنجومی ٱنجوم گرت. سیمون بۊلیڤار بی ڤ سرکومرٱ ڤلات کولومبیا ۉ فرانسیسکو دی سانتاندر بی ڤ جانشین سرکومرٱ ڤلات ۉ نوئا د کنار گرتن بۊلیڤار، دی سانتاندر بی ڤ دۏئمین سرکومرٱ ڤلات کولومبیا. ایٛ شۊرش د سال 1819 د خوش سرٱنجوم بی، د گاتی کاْ جاگاْ سٱلتٱنٱتی گراندا نۏ کومرٱ ڤلات کولومبیا گٱپ بی ۉ ایٛ ڤلات د راستٱکی بی ڤ هومدٱنڳ اْکڤادور ۉ ڤنزائۊلا . پاناما ایسنی کاْ تا سال ۱۹۰۳ یٱکیٛ زیربٱئرجایا کولومبیا بی هٱم ٱندوم ایٛ یٱکاگری بی.
بٱئرکرد سیاسی میٛنجایی ۉ هاکی باعس بی کاْ ڤنزائۊلا کیوتو (اْکڤادور ایسنی ) د سال ۱۸۳۰ زارۊیی کوت کوت با. د ایٛ گات «سامونگاْکاندینامارکا» نوم «نیوڤا گراندا» نیا ری خوش کاْ ایٛ نوم تا سال 1856 زارۊیی نوئا داشت ۉ اۊساْ نومش آلشت دا ڤ  . د سال ۱۸۶۳، «ڤلاتچٱیا یٱکاگرتٱ اْمریکا راس بی ۉ ایٛ داسوݩ تا سال 1886 زارۊیی بیئش تا اۊساْ کاْ ایٛ نوم بی ڤ کومرٱ ڤلات کولومبیا . بٱئرکرد میٛنجایی ایٛ ڤلات هٱمچنی چی دئماتر مٱنٱ ۉ پاراْیی د گاتیٛا باعس شکل گرتن جٱنڳیٛا میٛن ڤلاتی گٱنی بی کاْ زمینٱ سی خودسلاداری پاناما ڤا هامین داری ڤلاتچٱیا یٱکاگرتٱ اْمریکا د سال ۱۹۰۳ راس کرد ۉ نوئا ڤ بی کاٛ او ڤلات رسست د بی دٱنڳی میٛن ڤلاتی، ڤٱلی جٱنڳیٛا خینبار د آخریٛا دٱهٱ ۱۹۴۰ ۉ ٱڤٱلیٛا 1950 کاْ دLa Violencia (»ڤایلنس") نوم دیٛار بیٱ هال ۉ بار ناْ بی لیٛز کرد. دلیل ایٛ درگری بالا گرتن جمجالیٛا میٛنجا دٱسٱیا چریکی بی کاْ سی کوشسن جورج اْلیسر گایتان د ۹ آڤریل ۱۹۴۸ نارائٱت بییٛن، ایٛ دٱرگریٛا کاْ د نوئاتر د بوگوتازو نومدیٛار بی د نتیجٱ ڤ 180 هزار کٱس د کولومبیا قتل عام بیئن.
د سال ۱۹۹۱ زارۊیی یاْ قانوݩ ٱساسی تازٱ اوما ڤ جا قانوݩ ٱساسی کاْ د سال 1886 بییٛش ۉ مجلس پاٛی ڤٱنیٛا کلمبیا دئمانیس ڤٱنٱ پوشت راس کاری کرد. ایٛ قانوݩ ٱساسی چی نازاری دئبارٱ داسونیٛا سیاسی، قومیٱتی، خٱلکی ۉ هوقۊق جنسی بی کاْ اْجرا بی ڤٱلی ڤا ایٛ هال ۉ بار هٱنی چالشتیٛا بیئشو.
د دٱهٱیا ایسنی کارگراییا گٱن قاچاق داری، جٱنڳیٛا چریکی ۉ شۊرشیٛا چی یا نیرۊیا ڤٱزآلشتگٱر موسٱلٱ کولومبیا ۉ جٱرغٱیا زد شۊرش خلاف قانوݩ ۉ هٱمچنی جٱرغٱیا چی نزامی چیthe Autodefensas Unidas de Colombia AUC کاْ درگر جٱنڳیٛا نزامی فرٱ گٱن بۊئن د موشگلیٛا دۉلت کولومبیا بیٱ. سٱنٱتیٛا قۉینی د ڤلات کولومبیا ڤا گرتن پیلٛ خارجٱکی خوسۊسٱن د اْمریکا باعس بینٱ کاْ ریتراز اومۊری ایٛ ڤلات خۊ با، ڤٱلی د لا تر دیڤونداریٛا گٱن باعس بینٱ کاْ دۉلت کولومبیا د دٱهٱ 1980 زارۊیی زٱئیف با ۉ سی یاْ بی کاْ اْمریکا چول کرد د ڤلات هومسا کولومبیا یٱنی پاناما. د سال ۱۹۸۹، مانوئل نوریگا کاْ میٛنجاگر قاچاق داری بی ڤ دٱس اْمریکا د کار برکنار بی. جٱرغٱیا شۊرشی جۊر ڤاجۊر بیٛشترشۊ ڤا شۊرشی آئم دۏزی ۉ قاچاق داری غٱرج خوشوناْ در میٛ آڤردن ۉ د راساگٱیا دیٛر د دٱس چی راساگٱیا دهات کاْ فرٱ گٱپ بییٛن ایسجان ۉ د پاراْیی د جایا باعس جیٛگایی میٛنجا راساگٱیا جۊر ڤا جۊر د کولومبیا بیئن . د ٱڤٱلیٛا دٱهٱ 1980 زارۊیی، کوششتیٛایی سی آشتی کاری میٛنجا دۉلت ۉ دٱسٱیا شۊرشی اْنجوم گرت کاْ دٱس آخر ڤنو د خۊیی ٱنجومگر نبیئن ڤ گاسی کم ۉ کوتی باعس بیئن کاْ ایٛ دٱسٱیا کمتر گٱن کاری بٱکٱن. یٱکیٛ د ایٛ آشتی کاریٛا ایسنی د ایٛ زمینٱ د گات رئیس کومرٱ ڤلاتی آندرس پاسترانا آرانگو بی کاْ ڤا FARC د فاسلٱ سالیٛا ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۲ ٱنجوم گرت.
د آخریٛا دٱهٱ ۱۹۹۰، سرکومرٱ ڤلات آندرس پاسترانا یاْ نٱشقاْ نازار ۉ خۊ ڤ نوم تٱره کولومبیا رٱڤٱندیاری کرد کاْ دۏ تا د تٱمارزیٛا ڤ کاْ تٱموم کردن جٱنڳیٛا جٱرغٱیا نزامی ۉ ڤ کار گرتن رٱڤشیٛا زئد مٱڤاد موخٱدر بی . نوئا ٱنجومگری کاْ بیٛشتری تٱناقوز ناْ د ایٛ کشیٛاری داشت هٱزینٱ کمترونٱ ناْ د ڤٱر میٛ گرت، رٱ دیٛارکوݩ زد مٱڤاد موخٱدر ڤ بی کاْ د ڤٱر گرتٱ ڤارو بوردن سٱم‌زنی هٱڤایی سی د باٛن رٱتن کۊکائین مۊئٱ. بٱئرجایا فرٱیی د ای کونشتیاریٛا هان د زیر اْنتقاد چی ڤ کاْ سٱم پاشی هٱڤایی سی مٱسۊلات کشاڤٱرزی هٱنی گٱنٱ ۉ سی سلامتی آئمیٛایی کاْ هان د تیرٱس ایٛ سٱمیٛا زد گیا فرٱ موزرٱ. مونتٱقدیٛا هٱمچنی میٛ گوتن کاْ ایٛ کشیاری یاْ ریکرد جٱنڳی ۉ نزامی سی موشگلاتٱ ۉ ریشٱش ها د ناهوماریٛا اْشتمایی ڤلات کولومبیا.
د گات سرکومرٱ ڤلات بیئن آلڤارو یورایب کاْ قول دٱئٱ بی کاْ ری FARC ۉ جٱرغٱیا جٱنڳ دیٛار کوݩ هٱنی فشار بیارٱ، یٱکیٛ د چی دیٛارکنیٛا ٱمنیتی بیتر بیئن ۉ آماریٛا آئمکوشی ۉ آئم دۏزی فرٱ کم بی (د ۳ هزارکٱس ۷۰۰ کٱس د سال ۲۰۰۰ ڤ ریتراز یک هزار ۉ ۴۴۱ د سال ۲۰۰۴ رٱسس) ۉ هٱمچنی آمار آئم کوشی میٛنجا جۊلا ۲۰۰۲ تا مئی ۲۰۰۵ بیٛشتر د ۴۸٪ کم بی. گوتاْ بیٱ کاْ ایٛ چیٛا باعس بیئن کاْ هال ۉ بار اومۊری د کولومبیا فرٱ بیتر بۊئٱ.
ڤااْشکافت کاریٛا ۉ مونتٱقدیٛا میٛنجا کولومبیا ایٛ اْتقات ناْ دارن کاْ گرینجیٛایی د پیشکرد د رشتٱیا جۊر ڤا جۊر د دئماتر بینٱ، ڤٱلی دئبارٱ دلیلیٛا ٱسلی ڤ ۉ راست بیئن ڤنو د گات ڤٱختی جمجالیٛایی بیٱ. یٱکیٛ د موخالفیٛا رٱدیٛارکاریٛا ٱمنیتی دۉلت ناْ نیائنٱ د زیر تیخ اْنتقاد ۉ گوتنٱ کاْ ایٛ رٱدیٛارکاریٛا سی هٱل موشگلیٛا گٱپ ڤلات کولومبیا ڤ درد نموریٛن ۉ د راستکی موهیت خۊیی ناْ سی نوئاگرتن نٱقز هوقۊق بٱشٱر پاٛی نیا نٱ.
ڤا گوتٱ با کاْ ڤلات کولومبیا د دیجا آڤشتاْیی ۉ پیشکرد رایا هٱڤایی خوش ٱڤلین ڤلات د اْمریکا هارگٱ ۉ دۏئمیݩ ڤلات د ایٛ دیجا د ریتراز عالم ٱ. هٱڤاپیمایی زایارٱیی کولومبیا ڤا نوم نوم دیٛارٱ ۉ نوئا ڤ، رایا هٱڤایی د کولومبیا دۏروس بی.
.
 

نویسنده :محمد

آخرین ویرایش :1400/07/18 20:11:21

مقالات پیشنهادی
رنگ آبی آسمانی در زبان لری و ترکیبات آن
رنگ آبی آسمانی در زبان لری و ترکیبات آن

رنگ آبی آسمانی در لری

ادامه مطلب
مرگ لیتورژیک زبان
مرگ لیتورژیک زبان

زبان لری، کردی، زبان ترکی، مردم لر، لکی، مینجایی، بختیاری

ادامه مطلب
به بهانه روز زوون دایَری
به بهانه روز زوون دایَری

روز زوون دایَری

ادامه مطلب
بررسی یک فعل مشترک بین زبان لر بزرگ و لر کوچک
بررسی یک فعل مشترک بین زبان لر بزرگ و لر کوچک

کهن واژگان زبان مردم لر

ادامه مطلب
درباره واژگان آگر و مال
درباره واژگان آگر و مال

آکر، آگر، لری مینجایی، لری بختیاری، لری لکی

ادامه مطلب
افعالی در لری به معنای آموزش دادن و تاملاتی چند
افعالی در لری به معنای آموزش دادن و تاملاتی چند

یادگیری، زبان لری، مردم لر، لری مینجایی، لری لکی

ادامه مطلب
شناسنامه فرهنگستان زبان و ادبیات مردم لر
شناسنامه فرهنگستان زبان و ادبیات مردم لر

شناسنامه فرهنگستان زبان و ادبیات مردم لر

ادامه مطلب